ImpeHCM

Plasmodium falciparum kháng artemisinin được phát hiện đầu tiên ở biên giới Campuchia - Thái Lan năm 2008 và hiện có mặt tại 4 quốc gia khu vực Tiểu vùng sông Mê kông: Campuchia, Myanmar, Thái Lan và Việt Nam. Kháng artemisinin lan ra các khu vực khác, gây ra tình trạng khẩn cấp về sức khỏe cộng đồng. Vì vậy, hợp tác để ngăn chặn tình trạng lây lan kháng artemisinin là yêu cầu cấp thiết đối với các quốc gia có sốt rét lưu hành.

Tháng 01/2011, WHO công bố Kế hoạch Toàn cầu về ngăn chặn kháng artemisinin (GPARC: Global plan for artemisinin resistance containment) kêu gọi các nước có sốt rét lưu hành cùng hành động để mở rộng quy mô hoạt động, cùng nhau thực hiện một kế hoạch toàn diện trong khu vực để ngăn chặn sự xuất hiện của kháng.

Khu vực Tiểu vùng sông Mê kông là cái nôi của sốt rét kháng thuốc. Suốt thập kỷ qua, ký sinh trùng kháng thuốc từ khu vực này đã lây lan đến Ấn Độ và Châu Phi dẫn đến tình trạng sốt rét tăng cao trên toàn cầu. Ngày nay, WHO khuyến cáo nên điều trị kết hợp artemisinin (ACT - artemisinin-based combination therapies) đối với sốt rét không gây biến chứng do P.falciparum. Gần đây việc điều trị bằng phác đồ ACT đã có những thành công đáng chú ý trong phòng chống sốt rét toàn cầu. Do vậy, bảo vệ hiệu quả của ACT là một ưu tiên cấp bách.

Hiện nay, nỗ lực ngăn chặn kháng đang diễn ra ở cả 4 quốc gia đã được xác định hoặc nghi ngờ kháng. Trong khu vực được xác định kháng artemisinin, kết hợp của phòng chống và loại trừ sốt rét cần được thực hiện ngay lập tức để ngăn chặn sự lây lan của ký sinh trùng kháng thuốc. Khi kháng artermisinin đã được phát hiện, có nhiều khả năng các loại thuốc điều trị sau này (các loại thuốc được sử dụng trong kết hợp với artemisinin như một phần của ACT) cũng sẽ kháng và ngược lại. Do đó, ký sinh trùng kháng thuốc cũng là một vấn đề quan trọng và cần được theo dõi.

Những nỗ lực nhằm ngăn chặn kháng artemisinin ở các nước Tiểu vùng sông Mê Kông đã và đang được thực hiện có hiệu quả, nhưng cần phải được tăng cường và mở rộng. Điều này đòi hỏi một quy mô rộng, các biện pháp kiểm soát nhanh, các khoản đầu tư trong việc theo dõi hiệu quả của thuốc, và mở rộng khả năng tiếp cận chẩn đoán và đảm bảo chất lượng thuốc chống sốt rét thích hợp tại địa phương. Ngoài ra, cần có những hành động lớn để đẩy nhanh việc loại bỏ trị liệu artemisinin đơn thuần từ thị trường, cùng với thuốc chống sốt rét không đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng quốc tế, như Đại hội đồng Y tế Thế giới kêu gọi.

Cho đến đến nay, kháng artemisinin đã được xác định chủ yếu là gần biên giới và trong khu vực có dân di cư lớn. Các hoạt động ở cấp quốc gia là rất cần thiết, hợp tác xuyên biên giới và khu vực cũng là hoạt động cần thiết để tiến tới loại bỏ kháng artemisinin. Đầu năm 2013, WHO đã thành lập một trung tâm khu vực tại Phnom Penh (Campuchia) để phối hợp tối đa các quốc gia nhằm mở rộng những nỗ lực ngăn chặn kháng thuốc sốt rét ở các nước Tiểu vùng sông Mê Kông.

CN. Trần Thị Khánh Quỳnh
(Theo: “Containment of artemisinin resistance”, http://www.who.int)